Ai là ai trong Truyện Kiều: hai mươi bốn người trên một sơ đồ

Gia đình trong Truyện Kiều chỉ có năm người: cha, mẹ và ba con. Mười chín người còn lại trên sơ đồ này là những người đã mua, bán, cứu hoặc làm hỏng đời một cô gái — và đó mới là truyện. Cho nên các đường nối ở đây phần lớn không ghi cha hay con, mà ghi Người mua Kiều, Kẻ lừa Kiều bỏ trốn, Sư bà cứu Kiều hai lần.

Cách đọc

Mỗi thẻ là một người, mỗi đường nối là một quan hệ có thể bấm vào. Các vạch màu chia truyện theo nơi Kiều đi qua: nhà họ Vương, buổi gặp gỡ, lầu xanh, nhà họ Hoạn, Từ Hải, cửa Phật, đoàn tụ. Hãy nhìn hình trước: ở giữa là một người, và gần như mọi đường đều đi vào hoặc đi ra từ đó — mười lăm năm của một người, vẽ thành nan hoa.

Nhà họ Vương: bốn thẻ, và một cái giá

Vương Ông bị vu oan và bị bắt; cả nhà tan ra từ đó. Ông không làm gì nên tội, chỉ có mặt ở chỗ tai vạ rơi xuống. Giữ được nhà là nhờ cái giá mà con gái lớn tự đặt cho mình: ba trăm lạng. Người duy nhất tử tế ở đoạn đầu là Chung Công, viên lại lo liệu việc chuộc — và cũng chính là người bày cho Kiều cách bán mình. Trong sơ đồ, hai đường ấy xuất phát từ cùng một thẻ, và đó là điều đáng nghĩ nhất về đoạn mở truyện: lòng tốt và cái bẫy cùng một địa chỉ.

Thuý Vân: người em được sống một đời yên ổn

Thuý Vân đẹp một cách yên ổn, và chính vì yên ổn nên đời không có gì để kể. Trước khi đi, Kiều trao duyên lại cho em, và Vân giữ đúng lời: cưới Kim Trọng, giữ nhà, đợi. Mười lăm năm sau, khi Kiều trở về, người phải nhường chỗ lại là Vân. Đặt hai chị em cạnh nhau là cách nhanh nhất để thấy Nguyễn Du muốn nói gì bằng hai chữ tài và mệnh.

Đạm Tiên: người đã chết trước khi truyện bắt đầu

Đạm Tiên là một ca nữ chết trẻ, mộ không ai hương khói. Kiều khóc trước mộ nàng trong tiết Thanh minh, và từ đó nàng theo Kiều suốt truyện — báo mộng, đợi ở mỗi bước ngoặt. Trên sơ đồ nàng chỉ có một đường duy nhất, Hồn ma báo mộng cho, và không nối với ai khác. Đó đúng là vai của nàng: cái số, đứng bên ngoài mọi quan hệ khác.

Lần bán thứ nhất: một đám cưới tử tế

Mã Giám Sinh xưng là giám sinh, cưới hỏi tử tế, mặc cả từng đồng, rồi đưa thẳng Kiều về lầu xanh của Tú Bà. Tú Bà đánh, doạ, rồi dỗ, và cuối cùng dùng Sở Khanh — bảnh bao, hứa đưa Kiều đi trốn, rồi bỏ chạy giữa đường theo đúng giá đã thoả thuận. Ba thẻ này là một dây chuyền, và sơ đồ cho thấy nó rõ hơn cả trang sách: Người mua Kiều → Đưa Kiều về cho → Ăn tiền của. Việc buôn người trong truyện này luôn bắt đầu bằng một thủ tục đúng phép.

Nhà họ Hoạn: ghen bằng đầu, không bằng tay

Thúc Sinh chuộc Kiều ra thật, thương Kiều thật, và sợ vợ cũng thật — đứng nhìn Kiều hầu rượu mình mà không dám nhận là quen. Hoạn Thư không đánh một roi nào: bắt Kiều về làm con ở, bắt đàn hầu rượu cho chồng nghe. Hoạn Bà là người ra lệnh thật sự cho vụ bắt cóc — con gái nghĩ ra, mẹ cấp người — và hai gia nhân Ưng với Khuyển vượt sông, đốt nhà, mang Kiều về để nhà ấy có thể nói là Kiều đã chết cháy. Trong nhà đó chỉ có một người tử tế: mụ quản gia, người mở cửa cho Kiều trốn đi trong đêm.

Truyện lặp lại chính nó, và đó là chỗ đau nhất

Từ Hải: người duy nhất coi Kiều là người ngang hàng

Từ Hải cho Kiều quân, cho Kiều một toà án, để Kiều tự tay xử những kẻ đã bán và đã đánh mình — và Kiều tha Hoạn Thư, người đối đáp giỏi đến mức không thể xử. Rồi Hồ Tôn Hiến dụ hàng, giết Từ Hải, ép Kiều hầu rượu, xong gả Kiều cho một thổ quan. Kiều nhảy xuống sông Tiền Đường ngay sau đó. Một đường nối trên sơ đồ trả lời câu hỏi mà nhiều người đọc thấy khó: tại sao Kiều khuyên Từ Hải ra hàng? Vì người duy nhất đối xử với nàng như người, cũng là người duy nhất nàng có thể khuyên.

Lần cứu thứ hai không phải là tình cờ

Giác Duyên cứu Kiều hai lần: một lần cho Kiều trú khi Kiều trốn khỏi nhà họ Hoạn, một lần ra sông Tiền Đường đợi sẵn để vớt Kiều lên. Người bảo bà ra đó mà đợi là Tam Hợp đạo cô, người đọc được số phận. Và cuối truyện, Kim Trọng tìm được Kiều cũng là nhờ Giác Duyên. Trên sơ đồ, cửa Phật là chỗ duy nhất có đường đi cả vào lẫn ra mà không mang tiền theo.

Ai không có trên sơ đồ

Không có viên quan xử vụ Thúc Sinh, không có đám lính của Từ Hải, không có những người qua đường chỉ hiện ra một câu rồi mất. Hai mươi bốn thẻ được chọn vì truyện quay lại với họ: gia đình, những người mua bán, nhà họ Hoạn, Từ Hải và cửa Phật. Một sơ đồ trăm thẻ thì không ai đọc.